Kapellenwerkgroep

Het werk van de kapellenwerkgroep resulteerde uiteindelijk in dit 292 pagina's dikke boek in full-colour over de 18 ondergaardse kapellen die Zuid-Limburg rijk is en was.

Het boek is het magnus opus van Fons Leunissen, met vele, vele prachtige foto's van Henk Ramakers. Het boek werd uitgegeven door Jacquo Silvertant. Dit project is een goed voorbeeld van hoe door de samenwerking van enthousiaste SOK-Leden een uniek en onmisbaar standaardwerk over de grotten met minimale investering, behalve tijd, gerealiseerd kan worden.

Het Project

Of je bij een éénmansproject nog van een "werkgroep" kunt spreken, zullen we hier maar in het midden laten. Fons Leunissen is in elk geval al sinds 1999 druk in de weer met zijn onderzoek en heeft inmiddels al vier lijvige artikelen over de kapellen van de onderaardse Kalksteengroeven van Zuid-Limburg gepubliceerd in de SOK-Mededelingen. Eenmaal werd er zelfs een extra dik nummer van dat blad geheel gevuld met een artikel over drie ondergrondse schuilkerken uit de Franse Tijd. In de toekomst zullen er nog zo'n vijf á zes afleveringen volgen.

Voor het onderzoek wordt een "kapel" gedefinieerd als een "klein kerkje". Er moet dus een altaar zijn, of zijn geweest. Elke kapel wordt tijdens het onderzoek in principe op gelijke wijze benaderd: Eerst worden er dia's van de kapel gemaakt, waarbij geen enkel detail wordt overgeslagen. Aan de hand van die diaserie en een aantal bezoeken aan de kapel wordt een uiterst nauwkeurige beschrijving opgesteld van alles wat er in de kapel te zien is: het altaar, de wandschilderingen, de opschriften, de beeldhouwwerken en - indien aanwezig - de preekstoel en de biechtstoel. Eventuele Latijnse opschriften worden vertaald en bijbelspreuken worden vergeleken met diverse uitgaven van de bijbel. De wandschilderingen worden iconografisch, stilistisch en qua materiaal beschreven.

Een tweede aspect van het onderzoek van een kapel is het verzamelen van geschreven en eventueel ook mondelinge bronnen over de ontstaansgeschiedenis van de kapel: Wie heeft de kapel gemaakt en waarom? Werd de kapel gesticht om er daadwerkelijk missen te lezen of was er een andere reden? Werd de kapel in de loop der tijden gerestaureerd of uitgebreid? Deze, en talloze andere vragen moeten zo veel mogelijk worden beantwoord. Als er over de betreffende kapel literatuur bestaat, wordt die kritisch getoetst. Want wat er in het verleden over de geschiedenis van die kapel geschreven werd, hoeft immers niet allemaal waar te zijn. Zo kunnen bijvoorbeeld de geromantiseerde verhalen uit de negentiende eeuw soms worden bijgesteld door nieuwere gegevens. In de onderzoeksverslagen in de SOK-Mededelingen worden alle oude teksten besproken en in de context geplaatst waarin ze werden geschreven, zodat er een historisch overzicht over de geschiedschrijving van de kapel ontstaat. Ter illustratie worden hierbij dan vaak fraaie of opmerkelijke citaten gebruikt.

Na de reconstructie van de ontstaansgeschiedenis uit geschreven bronnen en uit aanwijzingen in de kapel zelf, wordt de geschiedenis van de kapel afgezet tegen de "grote geschiedenis". Het stichten van de kapel wordt dan dus in verband gebracht met de politieke-, militaire-, sociologische- en kerkgeschiedenis. Het ontstaan van een ondergrondse kapel komt immers nooit zomaar uit de lucht vallen, maar gebeurt altijd in een bredere historische context. Ook de kunstgeschiedenis kan een belangrijke rol spelen om een kapel in een breder verband te plaatsen of te dateren.

Tot slot worden de in de kapel aanwezige opschriften, tekeningen en beeldhouwwerken - indien mogelijk - gerelateerd aan de ontstaansgeschiedenis van de kapel en aan de kunsthistorische periode waarin de kapel werd gesticht.

De hierboven boven beschreven "fasen" worden overigens niet strikt in de volgorde zoals ze zijn opgeschreven gevolgd, maar er wordt steeds tussen heen en weer gesprongen om de bevindingen met elkaar te vergelijken. In totaal zijn er ongeveer twintig kapellen in ondergrondse kalksteengroeven van Zuid-Limburg, die ruwweg in acht groepjes onder te verdelen zijn.

De kapel in de Jezuïtenberg. Foto: Henk Ramakers.
 
"De plaets waer Gij staet, is heilig". Opschrift Gemeentegrot.
Foto: Henk Ramakers.